1 | Inleiding toeslagenaffaire
Duizenden ouders zijn door de toeslagenaffaire jarenlang onterecht door de Belastingdienst/Dienst Toeslagen aangemerkt als fraudeur, met verstrekkende financiële en persoonlijke gevolgen. Hoewel de overheid deze fouten inmiddels erkent en herstelregelingen heeft ingevoerd, blijkt uit recente berichtgeving dat de overheid informatie achterhoudt. Dit roept nieuwe vragen op over rechtsbescherming en vertrouwen in de overheid.

In dit artikel wordt er nader uitgelegd welke rechten en plichten gedupeerden hebben, welke juridische normen zijn geschonden en welke stappen u kunt ondernemen.

2 | Welke juridische beginselen zijn geschonden?
Gelijkheidsbeginsel en discriminatie
Het gelijkheidsbeginsel (Art. 1 GW), verplicht de overheid om gelijke gevallen gelijk te behandelen en discriminatie te voorkomen. In de toeslagenaffaire zijn ouders collectief en zonder individuele beoordeling als fraudeur aangemerkt. Daarbij werd gebruikgemaakt van risicoprofielen waarin onder meer nationaliteit een rol speelde. Dit leidde tot ongerechtvaardigd onderscheid en ongelijke behandeling, zonder objectieve en redelijke rechtvaardiging.

De Parlementaire Enquêtecommissie Kinderopvangtoeslag concludeerde dat sprake was van institutionele vooringenomenheid, waarbij het systeem structureel tegen burgers werkte in plaats van hen te beschermen.

Zorgvuldigheidsbeginsel (art. 3:2 Awb)
Het zorgvuldigheidsbeginsel (Art. 3:2 Awb) houdt in dat alle relevante feiten en belangen moeten worden onderzocht en meegewogen. In de toeslagenaffaire gebeurde dit niet of nauwelijks. Ouders kregen geen echte mogelijkheid om hun situatie toe te lichten, hoor en wederhoor ontbrak en persoonlijke omstandigheden werden genegeerd. Hierdoor zijn besluiten genomen zonder voldoende feitelijke basis, wat bestuursrechtelijk onaanvaardbaar is.

Motiverings- en transparantiebeginsel (art. 3:46 Awb)
Bestuursbesluiten moeten deugdelijk en begrijpelijk worden gemotiveerd. Veel besluiten in de toeslagenaffaire bevatten echter slechts de kwalificatie “opzet of grove schuld”, zonder concrete uitleg of onderbouwing. Ouders kregen bovendien geen inzage in de documenten waarop deze conclusies waren gebaseerd. Zonder inzicht in de motivering is het voor burgers onmogelijk om effectief bezwaar of beroep in te stellen. Dit raakt direct aan het recht op rechtsbescherming.

3 | Recht op informatie en actuele ontwikkelingen
Uit recente berichtgeving van onder meer NOS en Trouw blijkt dat de Dienst Toeslagen ook ná de toeslagenaffaire bewust informatie heeft achtergehouden bij verzoeken van gedupeerden om inzage in hun dossier. Intern werd erkend dat deze handelwijze juridisch niet houdbaar is, maar desondanks werd zij voortgezet.

Dit is in strijd met:

• de informatieplicht uit de Awb;
• de Wet open overheid (Woo);
• het rechtszekerheidsbeginsel;
• het recht op een eerlijk proces (Art. 6 EVRM).

Gedupeerden hebben het recht om te weten op basis waarvan besluiten zijn genomen die hun leven ingrijpend hebben beïnvloed.

4 | Rechten van gedupeerden
Gedupeerden van de toeslagenaffaire hebben onder meer recht op:

• Volledige inzage in hun dossier: Dit recht volgt uit:
  I) de Algemene wet bestuursrecht (Awb);
  II) de Wet open overheid (Woo);
  III) het recht op een eerlijk proces (Art. 6 EVRM).Dit betekent dat de overheid alle relevante documenten moet verstrekken, waaronder: interne notities, risicoprofielen, fraudesignalen, interne e-mails of beslisdocumenten, verslagen van interne overleggen voor zover relevant voor het besluit.

  Belangrijk: de overheid mag informatie niet achterhouden omdat die “verwarrend” zou zijn of omdat dat “praktischer” is. Dat is expliciet onrechtmatig.

• Een individuele en zorgvuldige herbeoordeling van hun zaak: Dat houdt in:
  I) geen automatische aannames van fraude;
  II) beoordeling op basis van persoonlijke omstandigheden;
  III) toepassing van het evenredigheidsbeginsel (art. 3:4 Awb);
  IV) herstel van onrechtmatige besluiten.Als blijkt dat de toeslag ten onrechte is stopgezet of teruggevorderd, dan moet dat besluit worden herroepen.
• Bezwaar en beroep tegen besluiten van de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT).
• Compensatie voor geleden schade, waaronder de standaardvergoeding van €30.000: De standaardregeling voorziet in een vaste compensatie van €30.000. Dit is een minimum. Daarnaast bestaat recht op: aanvullende schadevergoeding bij aantoonbare extra schade, vergoeding van immateriële schade (stress, psychisch leed), vergoeding van materiële schade (verlies werk, schulden, huisuitzetting).De overheid is verplicht alle schade te vergoeden die in causaal verband staat met het onrechtmatig handelen.

Deze rechten vloeien voort uit het bestuursrecht, het EVRM en de herstelwetgeving rond de toeslagenaffaire.

5 | Plichten van gedupeerden
Naast rechten hebben gedupeerden ook plichten. Zij moeten juiste en volledige informatie aanleveren, meewerken aan verzoeken van UHT en wettelijke termijnen respecteren. Het is belangrijk om tijdig bezwaar te maken tegen besluiten, meestal binnen zes weken. Het niet naleven van deze termijnen kan ertoe leiden dat een besluit definitief wordt, ook als dat inhoudelijk onjuist is.

6 | Juridische mogelijkheden en stappenplan
Wanneer een gedupeerde het niet eens is met een besluit of geen volledige informatie ontvangt, zijn de volgende stappen mogelijk:

1. Het volledige dossier opvragen bij de Dienst Toeslagen of UHT, eventueel via een Woo-verzoek.
2. Bezwaar maken tegen een besluit van UHT binnen de wettelijke termijn.
3. Beroep instellen bij de bestuursrechter als het bezwaar wordt afgewezen of als niet tijdig wordt beslist.
4. In sommige gevallen kan een dwangsom worden gevorderd wegens niet tijdig beslissen.
5. Aanvullende schadevergoeding eisen als de standaardcompensatie onvoldoende is.

Onrechtmatige terugvorderingen kunnen bestuursrechtelijk worden herroepen, wat betekent dat toeslagen niet (langer) hoeven te worden terugbetaald wanneer het besluit in strijd is met de wet of algemene beginselen van behoorlijk bestuur.

7 | Conclusie
De toeslagenaffaire is niet alleen een pijnlijk verleden, maar ook een actuele juridische realiteit. Gedupeerden hebben duidelijke rechten, maar moeten die actief benutten en hun plichten serieus nemen. Transparantie, zorgvuldigheid en effectieve rechtsbescherming zijn essentieel om daadwerkelijk herstel te bereiken. Juridische ondersteuning, bijvoorbeeld via een rechtswinkel of advocaat, kan daarbij van grote waarde zijn.

Heeft u vragen naar aanleiding van dit artikel? De Rechtswinkel Rotterdam is telefonisch bereikbaar op:
I) Maandag om 13:00-17:00;
II) Dinsdag, woensdag en vrijdag om 8:30-12:30;
III) Donderdag om 13:30-17:30.